İzmir'in Menderes ilçesinde yer alan Klaros Antik Kenti, binlerce yıl öncesine dayanan zengin tarihiyle dikkat çekiyor. Antik dünyanın en büyük üç kehanet merkezinden biri olan Klaros Antik Kenti, Apollon'dan savaşların kaderine, salgınların sona ermesine ve hatta kentlerin geleceğine dair yanıtların arandığı kutsal bir mekandı. Günümüzde ise bu topraklarda kahinler yerine arkeologlar, geçmişin izlerini sürmeye devam ediyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin sağladığı destekle Ege Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nden Doç. Dr. Onur Zunal başkanlığındaki ekip, Klaros kazılarında önemli bulgulara imza atıyor.
Klaros: Antik Dünyanın Sınır Tanımayan Kehanet Merkezi
Doç. Dr. Onur Zunal'ın açıklamalarına göre Klaros, MÖ 13. yüzyılda kurulmuş ve MS 4. yüzyıla kadar aktif bir pagan kutsal alanı ve kehanet merkezi olarak işlev görmüş. Didim ve Delphi'deki Apollon Tapınakları ile birlikte antik dünyanın en büyük üç kehanet merkezinden biri olan Klaros, özellikle İzmir ve İyonya için büyük önem taşıyordu. İmparatorlar, komutanlar ve kent yöneticileri önemli kararlar almadan önce Apollon'a danışmak için buraya geliyordu. Bu nedenle Klaros, sadece Batı Anadolu'dan değil; İtalya, İspanya, Hırvatistan, Romanya gibi Avrupa ülkelerinden ve hatta Afrika'daki Moritanya'dan bile ziyaretçi ağırlıyordu. Bu durum, Klaros'un döneminin en etkili kehanet merkezlerinden biri haline geldiğini gösteriyor.
İzmir'in Kuruluş Kehaneti Klaros'ta Verildi
Klaros'un anlattığı en çarpıcı hikayelerden biri, bugünkü İzmir'in kuruluşuna dair kehaneti barındırmasıdır. Büyük İskender'in Kadifekale eteklerinde gördüğü bir rüya üzerine ünlü komutanı Lysimakhos'u Klaros'a göndermesiyle başlayan süreç, İzmir'in kaderini belirledi. Lysimakhos'un kehanet ritüelini gerçekleştirmesinin ardından Apollon kahini, yeni kentte yaşayacak insanların eski kenttekilere göre çok daha mutlu olacağını bildirdi. Böylece İzmir'in bugünkü yerine taşınmasına dair kehanet, Klaros'tan verilerek şehrin geleceği şekillendi.
Geçmişin İzleri Titizlikle Gün Yüzüne Çıkarılıyor
2026 yılı kazıları temmuz ayının ortasında başladı ve arkeolog, mimar, restoratör, konservatör, epigraf ve nümismatlardan oluşan disiplinler arası bir ekiple yürütüldü. Doç. Dr. Zunal, kazı çalışmalarının iki farklı sektörde devam ettiğini belirtti. Bunlardan biri, kutsal alanın giriş yapısı olan propylonun doğusundaki alan. Bu bölgenin MS 1. ve 2. yüzyıllarda ziyaretçilerin konakladığı 'katagogeion' adı verilen motel benzeri yapılar içerdiği düşünülüyor. Ayrıca, kutsal alanın ana kenti Notion'a doğru güneyde yaklaşık 2.500 metrekarelik devasa bir yapı biriminin kazıları 2016 yılından beri sürdürülüyor. Roma İmparatorluk Çağı'nda, MS 1. ve 3. yüzyıllar arasında kullanıldığı tespit edilen bu yapının işlevi henüz kesinleşmemiş olsa da, günlük kullanım kapları ve sikkelerle tarihlemesi yapılıyor. Yapının bir depremle sona ermiş olabileceği ve ilk yıkımın ardından üzerine yeni bir evrenin inşa edildiği de bu yılki çalışmalarda ortaya çıktı.
Klaros Apollon Tapınağı: Antik Mimarinin Görkemli Örneği
Klaros'un kalbinde yer alan Apollon Tapınağı, antik dünyanın mimari ihtişamını bugüne taşıyan eşsiz bir yapıdır. MÖ 300'lerde yapımına başlanan tapınak, Roma İmparatorluk Çağı'nda Augustus, Tiberius ve Hadrianus'un desteklerine rağmen yaklaşık 450 yıl süren bir inşaat sürecinin ardından tamamlanamadı. Tapınağın 44 metre uzunluğunda ve 22 metre genişliğinde olduğu, uzun kenarlarında 11, kısa kenarlarında ise 6 sütun bulunduğu biliniyor. Her bir sütunun 11 mermer tamburdan oluştuğu ve her tamburun yaklaşık 6 ton ağırlığında olduğu düşünüldüğünde, başlığıyla birlikte tek bir sütunun ağırlığı 75-80 tona ulaşıyor. Üst yapısıyla birlikte yaklaşık 13-14 metre yüksekliğe sahip bu devasa tapınak, döneminin mühendislik ve mimarlık harikalarından biriydi.
Denizden Gelen Mermerler: Klaros'un Lojistik Ağları
Klaros'un dış dünya ile bağlantısını gösteren en somut kanıtlardan biri, denizin dibinde bulunan mermer kargolarıdır. Kutsal alanda Marmara Adası'ndaki antik Prokonnesos taş ocaklarından ve Paros Adası'ndan getirilen mermerler kullanılıyordu. Doç. Dr. Zunal, Kızılburun açıklarında batan bir kargo gemisinin, Klaros'a gelmekte olan Dor düzeninde bir sütun başlığı ve sütun taşıdığını belirtti. Bu buluntu, Klaros'a özel mermerlerin deniz yoluyla taşındığını kanıtlıyor. Yaklaşık 75-80 ton ağırlığındaki sütunların taşınması son derece zahmetli ve maliyetli olduğu için, Klaros gibi kutsal alanların günümüzdeki adıyla 'sponsorlara' sahip olduğu da anlaşılıyor.
Klaros'un Yaşayan Sembolleri: Kaplumbağalar ve Defne Ağaçları
Klaros'ta geçmişin izleri sadece kazı çukurlarında değil, aynı zamanda doğanın içinde de saklı. Antik dönemde Apollon'un çaldığı ve icat ettiği 'lira' isimli müzik aletinin ses kutusu kaplumbağa kabuğundan yapılıyordu. Bugün de Klaros'u gezenler sık sık kaplumbağalarla karşılaşıyor, bu da antik çağ ile günümüz arasında şaşırtıcı bir bağ kuruyor. Benzer şekilde, sunakların çevresinde büyüyen defne ağaçları da Klaros'un binlerce yıllık hafızasının yaşayan izlerinden. Mitolojide Daphne'nin defne ağacına dönüşmesiyle defne, Apollon'un kutsal ağacı haline gelmişti. Rahiplerin ve kahinlerin kehanet ritüelleri sırasında defne taçları ve yaprakları kullandıkları biliniyor. Böylece binlerce yıl önce kehanet ritüelinin bir parçası olan defne, bugün yine aynı topraklarda, aynı sunakların çevresinde büyümeye devam ediyor.
Kehanet Sustu, Demircinin Çekici Duyuldu
Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu'nun resmi dini olmasıyla birlikte Klaros gibi pagan kutsal alanları işlevlerini yitirmeye başladı. Ancak Klaros, bir anda yok olmak yerine farklı bir yaşam alanına dönüştü. Doç. Dr. Zunal, MS 5. ve 7. yüzyıllarda kutsal alanın gerçek işlevini kaybettiğini, kentten buraya doğru bir yerleşimin geldiğini ve bazı atölyelerin bu yapılarda faaliyet gösterdiğini belirtti. Bir demirci atölyesinin varlığı tespit edilirken, yarı mamul ve cüruflaşmış tuğlalar da yakın çevrede bir tuğla atölyesinin bulunduğunu düşündürüyor. Bu durum, Klaros'un kutsal bir alan olmasının yanı sıra Hristiyanlık sürecinde işlevsel bir dönüşüm yaşadığını gösteriyor.
Homeros'un Heykeli: Kırk Yıl Sonra Gelen Buluşma
Klaros'un sürprizleri arasında Batı edebiyatının büyük şairi Homeros'un heykelinin bulunma öyküsü de yer alıyor. Heykelin gövdesi 1952 kazılarında iki parça halinde ortaya çıkarılarak İzmir Müzesi'ne götürülmüştü. 1992 kazılarında ise Homeros'un başı ele geçirildi ve o dönemde Selçuk Müzesi'ne gönderildi. Daha sonra gövde ve başın aynı heykele ait olduğu anlaşıldı ve 2000'li yılların başında iki parça yeniden bir araya geldi. MÖ 200-180 civarında yapıldığı düşünülen bu heykelin, Apollon, Artemis ve Leto'dan oluşan üçlü kült heykeliyle aynı dönemde ve muhtemelen aynı atölyede üretildiği tahmin ediliyor. Homeros'un burada diğer tanrılarla aynı sınıfta görülmesi, onun tanrısallaştırılması açısından da büyük önem taşıyor.
İzmir Büyükşehir Belediyesi'nden Klaros Kazılarına Tam Destek
Klaros kazıları, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın izniyle sürdürülürken, kazı, koruma ve belgeleme çalışmalarına farklı kurumlar destek veriyor. Doç. Dr. Zunal, İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin 2016 yılından bu yana Klaros'ta yürütülen arkeolojik kazı, restorasyon ve belgeleme çalışmalarının önemli destekçilerinden biri olduğunu vurguladı. Ayrıca 2025 yılından bu yana SAYA Holding'in ana sponsor olarak işbirliğini sürdürdüğünü belirten Zunal, sağlanan değerli destekler için Bakanlığa, Büyükşehir Belediyesi'ne ve ana sponsora şükranlarını sundu.
