14 Kasım Dünya Diyabet Günü dolayısıyla Türk Böbrek Vakfı, Türkiye'de giderek artan diyabet vakalarına ve bu hastalığın böbrek sağlığı üzerindeki ciddi, çoğu zaman fark edilmeyen olumsuz etkilerine dikkat çekti. Uluslararası veriler, dünya genelinde 850 milyondan fazla kişinin kronik böbrek hastalığıyla mücadele ettiğini gösterirken, Türkiye Avrupa'da diyabetin en yaygın olduğu ülkeler arasında yer alıyor. Ülkemizde 20-79 yaş grubundaki yaklaşık 9,6 milyon yetişkinin diyabetle yaşadığı ve bu kişilerin 4,4 milyona yakınının henüz tanı almadığı için hastalığından habersiz olduğu belirtildi. Diyabet, zamanla diyaliz ve organ nakli gerektirecek böbrek hasarına yol açabilen en önemli faktörlerden biri olarak öne çıkıyor. Bu nedenle erken tanı ve düzenli takip, böbrek sağlığının korunmasında hayati bir rol oynuyor.

Türkiye Diyabet Atlası: Her İki Kişiden Biri Hastalığının Farkında Değil

Günlük yaşamdaki şeker tüketimi, hareketsizlik ve düzenli sağlık kontrollerinin eksikliği, Türkiye'deki diyabet tablosunun ciddiyetini gözler önüne seriyor. Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) tarafından 2025 yılında yayımlanan 11. Diyabet Atlası verilerine göre, Türkiye, Avrupa Bölgesi'nde diyabetli yetişkin sayısının en yüksek olduğu ülke konumunda. 20-79 yaş aralığındaki nüfusun yaklaşık yüzde 16,5'i, yani 9,6 milyon kişi diyabetle yaşıyor. Ancak daha endişe verici olan, diyabetli kişilerin yüzde 45,5'inin, yani yaklaşık 4,37 milyon vatandaşın henüz tanı almamış olmasıdır. Bu durum, milyonlarca kişinin hastalığından habersiz bir şekilde yaşamını sürdürdüğünü ve potansiyel organ hasarlarının fark edilmeden ilerleyebileceğini ortaya koyuyor. Diyabetin sadece kan şekeri yüksekliğiyle sınırlı kalmayıp kalp, göz, sinir sistemi ve özellikle böbrekler başta olmak üzere birçok organı etkileyebildiği düşünüldüğünde, erken teşhis ve düzenli takip büyük önem arz ediyor.

Diyabetin Sinsi Etkisi: Kronik Böbrek Hastalığı ve Riskler

Böbrek hastalıkları, dünya genelinde giderek artan ve halk sağlığı üzerinde ciddi bir yük oluşturan sorunların başında geliyor. Uluslararası Nefroloji Derneği (ISN) verilerine göre, dünya genelinde 20 yaş ve üzeri yaklaşık 850 milyon yetişkin kronik böbrek hastalığıyla yaşıyor. Yetişkin nüfusta görülme sıklığı yüzde 14,2'ye ulaşan kronik böbrek hastalığı, her yıl yaklaşık 1,48 milyon kişinin hayatını kaybetmesine neden oluyor. Bu veriler, böbrek hastalıklarının yalnızca ileri yaşlarda veya belirli hasta gruplarında görülen bir sorun olmaktan çıkıp, milyonlarca insanı etkileyen küresel bir sağlık meselesine dönüştüğünü gösteriyor. Hastalığın erken evrelerde genellikle belirti vermemesi, tanı ve tedavide gecikmelere yol açabiliyor.

Diyabet ise kronik böbrek hastalığının en önemli nedenleri arasında yer alıyor. Uzun süre kontrol altında tutulamayan yüksek kan şekeri, böbreklerdeki kılcal damarlara zarar vererek organın kanı süzme işlevini bozabiliyor. Zamanla gelişen bu hasar, kronik böbrek hastalığına ve ileri evrelerde diyaliz veya böbrek nakli ihtiyacına kadar ilerleyebiliyor. Diyabete bağlı böbrek hasarının en önemli özelliklerinden biri, başlangıç döneminde kişinin kendisini iyi hissetmeye devam etmesidir. Böbrek fonksiyonları belirgin ölçüde etkilene ne kadar herhangi bir şikâyet ortaya çıkmayabiliyor. İdrarda albümin adı verilen proteinin görülmesi, böbrek hasarının erken işaretlerinden biri olarak kabul ediliyor. Böbreklerin süzme kapasitesindeki değişimler ise kandaki kreatinin değerinden hesaplanan tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ile değerlendiriliyor. Bu nedenle diyabet tanısı bulunan kişilerin sadece kan şekerini değil, böbrek fonksiyonlarını da düzenli olarak takip ettirmeleri büyük önem taşıyor. Erken dönemde saptanan böbrek hasarında uygun tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabiliyor.

Türk Böbrek Vakfı'ndan Çağrı: Böbrek Sağlığı Ortak Sorumluluğumuz

Türk Böbrek Vakfı Başkanı Timur Erk, diyabet ve böbrek sağlığı arasındaki güçlü ilişkiye dikkat çekerek, toplumun sağlığa daha geniş bir perspektiften bakması gerektiğini vurguladı. Erk, “Diyabetin böbrekler üzerindeki etkisi, aslında toplum sağlığına daha geniş bir açıdan bakmamız gerektiğini gösteriyor. Bir hastalığın sonuçları yalnızca hastayı değil, ailesini, yakın çevresini ve sağlık sistemini de etkiliyor. Üstelik böbrek hastalıkları gibi bazı sağlık sorunları, kişi kendini iyi hissederken sessizce ilerleyebiliyor. Bu nedenle sağlığımızı korumak için hastalanmayı beklememeli, düzenli kontrolleri günlük yaşamımızın bir parçası haline getirmeliyiz” ifadelerini kullandı. Vakıf olarak 40 yılı aşkın süredir böbrek sağlığının korunması ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarının yaygınlaşması için çalıştıklarını belirten Erk, diyabet gibi yaygın ve böbrek sağlığını doğrudan etkileyebilen hastalıklar söz konusu olduğunda doğru bilgiye erişimin ve erken önlem almanın önemini daha fazla anlatmaları gerektiğine inandıklarını söyledi. Erk, “Böbrek sağlığını korumak, yalnızca sağlık kurumlarının ya da hekimlerin değil, hepimizin ortak sorumluluğu” diyerek tüm toplumu bu konuda duyarlı olmaya davet etti.

Uzman Görüşü: Diyabette Erken Davranmak Böbrekleri Korumak Demektir

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Endokrinoloji, Metabolizma ve Diyabet Bilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Emre Durcan, diyabetin böbrek sağlığı üzerindeki etkilerine dikkat çekerek erken tanının kritik önemini vurguladı. Bu yılki Dünya Diyabet Günü temasının “Diyabette erken davranmak” olduğunu hatırlatan Doç. Dr. Durcan, diyabetin böbreklerde yarattığı hasarın çoğu zaman hiçbir belirti vermeden yıllar içinde geliştiğini belirtti. Durcan, diyabetin insülin hormonunun yetersizliği veya etkisizliği sonucu kan şekerinin kalıcı olarak yükselmesiyle ortaya çıktığını, vakaların yüzde 90'ından fazlasının aşırı kilo ve hareketsizlikle ilişkili Tip 2 diyabet olduğunu ifade etti.

Yüksek kan şekerinin böbreklerdeki milyonlarca küçük damar yumağına zarar verdiğini, bunun sonucunda böbreklerin süzme işlevinin bozulduğunu ve idrarda protein kaçağının başlayabildiğini belirten Durcan, yüksek tansiyon, fazla kilo ve sigaranın bu hasarı hızlandırdığını kaydetti. Doç. Dr. Durcan, Türkiye'de hemodiyalize yeni başlayan hastaların yaklaşık beşte ikisinde böbrek yetmezliğinin temel nedeninin diyabet olduğuna dikkat çekti. Böbrek hasarının erken dönemde tespit edilmesinin mümkün olduğunu vurgulayan Durcan, diyabetli herkesin yılda en az bir kez idrarda albümin/kreatinin oranı ve kanda kreatinin ölçümü yaptırarak böbrek fonksiyonlarını kontrol ettirmesi gerektiğinin altını çizdi. Erken tanı alan hastalarda kan şekeri ve tansiyon kontrolünün yanı sıra böbrek koruyucu tedavilerle hastalığın ilerlemesinin önemli ölçüde yavaşlatılabildiğini ifade eden Durcan, korunmada yaşam tarzı değişikliklerinin de belirleyici olduğunu söyledi. Şekerli içeceklerden uzak durulması, fazla kilonun yüzde 5–10'unun verilmesi, düzenli fiziksel aktivite ve sigaranın bırakılmasının böbrek sağlığını korumada temel adımlar olduğunu belirten Durcan, şu çağrıyı yaptı:

  • Kan şekerinizi ölçtürün.
  • Diyabetiniz varsa böbreklerinizi her yıl kontrol ettirin.

Diyabetle Yaşayanlar Böbrek Sağlıklarını Nasıl Koruyabilir?

Diyabete bağlı böbrek hasarının erken dönemde belirti vermemesi, düzenli taramaları ve önleyici tedbirleri hayati hale getiriyor. Böbrek sağlığının değerlendirilmesinde iki temel test öne çıkıyor:

  • İdrarda Albümin-Kreatinin Oranı (uACR): İdrarda albümin kaçağının erken dönemde belirlenmesini sağlar. Bu, böbrek hasarının ilk ve önemli göstergelerinden biridir.
  • Kanda Kreatinin ve eGFR Ölçümü: Böbreklerin kanı süzme kapasitesinin ve genel fonksiyon derecesinin değerlendirilmesine yardımcı olur.

Bu testlerin hekim önerisi doğrultusunda düzenli aralıklarla yapılması, böbreklerde henüz belirgin bir şikâyet ortaya çıkmadan gelişebilecek hasarın saptanmasına yardımcı olur. Diyabetle yaşayan kişilerin böbrek sağlıklarını korumak için dikkat etmeleri gereken başlıca noktalar ise şunlardır:

  • Kan şekeri düzeylerini hekimlerinin önerdiği hedefler doğrultusunda titizlikle takip etmek ve kontrol altında tutmak.
  • Tansiyon kontrolünü kesinlikle ihmal etmemek, yüksek tansiyonun böbrekler üzerindeki yıkıcı etkilerini unutmamak.
  • Dengeli ve kişiye uygun beslenme alışkanlıkları geliştirmek, işlenmiş gıdalardan ve aşırı şekerden kaçınmak.
  • Düzenli fiziksel aktiviteyi günlük yaşamın vazgeçilmez bir parçası haline getirmek.
  • Tütün ürünlerinden kesinlikle uzak durmak, sigaranın böbrekler üzerindeki olumsuz etkilerini göz ardı etmemek.
  • Kullanılan ilaçları hekim önerisi olmadan bırakmamak veya dozunu/şeklini değiştirmemek.

Bu önlemler, diyabetin böbrekler üzerindeki olumsuz etkilerini en aza indirmek ve sağlıklı bir yaşam sürmek için kritik öneme sahiptir.